पुस्तक परिचय २१

ऐसी अक्षरे : घेऊ वाचनातून आनंद

   

     ' तेवढ्यात गर्दीतून एक अगदी म्हाताऱ्या आजी धावत दादांकडे आल्या आणि काही कळायच्या आत त्या दादांच्या पाया पडू लागल्या. दादा संकोचून मागे सरले. तर त्या म्हणाल्या, "ज्ञानेश्वरा, तू खरंच माऊली आहेस.मला साक्षात माउलीचं दर्शन झालं. माऊली जशी गाथा सांगते, तशीच तू गाथा सांगितलीस.माझी पोरं-नातवंडं शेती करायची म्हणू लागल्यावर आम्हांला वाटलं, काय झालं या पोरांना ? शेतीमधी काय ठेवलं आहे ? पण तुझं बोलणं ऐकल्यावर पटलं मला."

     दादा म्हणजे श्री.ज्ञानेश्वर निवृत्ती बोडके, राहणार, बोडकेवाडी, तालुका मुळशी, जवळची खूण, पुणे परिसराला 'आय टी हब' म्हणून ओळख मिळवून देणारं 'हिंजवडी' येथील आय टी कंपन्यांच्या टोलेजंग इमारतींच्या गर्दीत अंग चोरून बसलेली वाडी, जि.पुणे.

     आपल्या अथक प्रयत्नानं  शेतीतही आपण 'नंदनवन' फुलवू शकतो, असा दीड लाखाहून अधिक शेतकऱ्यांच्या मनात आत्मविश्वास निर्माण करणारा,  अवघी एक दोन एकर शेती असलेला शेतकरी.

     ऐसी अक्षरेच्या एक हितचिंतक, वाचक, अध्यापनाचा प्रदीर्घ अनुभव असलेल्या आणि स्वतः एक सिद्धहस्त लेखिका असलेल्या, शिवशाहीर बाबासाहेबाना पुरंदरे यांच्या स्नुषा , डॉ.चित्रलेखा पुरंदरे यांचे नुकतेच प्रकाशित झालेले एका एकराची अभिनव ज्ञानेश्वरी.

      या पुस्तकाचा नायक म्हणजे हे ज्ञानेश्वर बोडके. 

     हे पुस्तक वाचल्यावर ओठांवर पहिली प्रतिक्रिया आली, ती म्हणजे, असाही एक मुळशी पँटर्न! असतोच.

     आपल्या देशाला कृषिप्रधान देश अशी ओळख आहे. पूर्वी  'उत्तम शेती, मध्यम व्यापार, कनिष्ठ नोकरी ' हाच विचार दृढ होता. काळाच्या प्रवाहात हे समीकरण बदलत गेलं आणि जे कनिष्ठ होतं ते 'उत्तम' झालं. म्हणजे उत्तम नोकरी, मध्यम व्यापार, कनिष्ठ शेती, असं झालं.

     घरची शेती. परंतु ... हा परंतु म्हणजे अत्यंत बेभरवशाचा शेतीउद्योग झाल्यामुळे पोटासाठी दुसऱ्याच्या शेतात मोलमजुरीसाठी जावं लागणं!  घरांत सात खाती तोंडं. आई वडील आणि चार बहिणींच्या मधला ज्ञानेश्वर. ज्ञानेश्वरला शिकण्याची ओढ. मिळेल त्या वेळेत पडेल ते काम करीत ज्ञानेश्वर शिकत राहिला तो जिद्दी आईच्या पाठिंब्यावर! दैनंदिन दहा किलोमीटरहून अधिक पायपीट करणारा ज्ञानेश्वर दहावीला ८३% गुण मिळवून उत्तीर्ण झाला. पुढे रोज वीस वीस किलोमीटरचा सायकलप्रवास करीत नोकरीत टायपिंगबरोबर पडेल ते काम करीत ज्ञानेश्वरने इंटेरियर डिझायनिंगचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला. 

     लग्न झालं. ज्ञानेश्वरला मात्र आपलं गहाण पडलेलं शेत खुणावत होतं. त्याचा निर्णय झाला आणि आई वडलांचा विरोध पत्करून ज्ञानेश्वरने नोकरीला रामराम केला. साठलेल्या पैशांतून सावकाराकडे गहाण पडलेला एक एकराचा तुकडा त्यानं सोडवला.  

     वाचकमित्रांनो, सर्वच कांही सांगायचं तर तुम्ही हे पुस्तक वाचणार कधी ? मात्र या पुस्तकातल्या कांही ठळक घटनांची माहिती देणारं एखादं  वाक्य किंवा थोडाफार मजकूर तुमच्यासमोर ठेवतो. 

    एखादं ध्येय, त्याच्या पूर्तीसाठी शिक्षण, परिश्रम, कष्टाची लाज न ठेवता प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घेत प्रस्ताव तयार करणे. बँकेत पूर्ण तयारीनिशी सादर करुन दहा बारा लाखांचे कर्ज मिळवणं  आणि अवघ्या चौदा महिन्यांत पूर्ण कर्जफेड करीत, ' एका वर्षातच कर्ज फेडणारा पहिलाच शेतकरी ग्राहक,' अशी बँकेत ठळक नोंद करुन ठेवणारा प्रेरणादायी, प्रामाणिक, कष्टाळू शेतकरी म्हणजे ज्ञानेश्वर बोडके.

     त्यांच्या पुढील वाटचालीची यशोगाथा वाचतांना, मनात विचार आला की, देदीप्यमान कामगिरी करणाऱ्या, खेळाडू, कलाकार, किर्तीमान नेता यांच्या यशोगाथा सारेच वाचतात. अशा शेतकऱ्याची यशोगाथा हीदेखील प्रेरणादायीच असते आणि ती वाचायलाच हवी. लेखिकेने आपल्या मनोगतात म्हटलंच आहे, ' आपण शेतकरी असाल तर वाचलीच पाहिजे आणि शेतकरी नसाल तरीही वाचायलाच हवी, अशी ही कहाणी.' 

     

बेलवलकर गृहनिर्माण

१७ एप्रिल २०२०

पुस्तक परिचय २०

ऐसी अक्षरे : घेऊ वाचनातून आनंद

     "हे मन चंचल आणि अनावर आहे, परंतु अभ्यास आणि वैराग्य यांच्या योगाने मनाचा निग्रह होऊ शकतो.ज्या माणसाला मनाचा संयम करता येत नाही, त्याला योग साध्य होणे कठीण; परंतु संयमी माणसाला खूप प्रयत्न केल्यास आणि योग्य उपायांनी आपल्या शक्तीला वळण लावल्यास योगावस्था प्राप्त होऊ शकते." भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाच्या एका प्रश्नाला असे उत्तर दिले आहे.

     'योगावस्था प्राप्त होणे, योग, योगावस्था हे शब्द सर्वसामान्यांना जड वाटतात. हे आपल्याच्याने जमणार नाही, अशी ठाम समजूत काहींनी करुन घेतलेली असते. तर काहींना योगासने करण्याचा खूपच उत्साह असतो. 

      सध्या कांही वाहिन्यांवर माधवी निमकर, प्राजक्ता माळी या आघाडीच्या अभिनेत्री प्रात्यक्षिकांसह योगासनांची माहिती देत आहेत. बॉलिवूडमधल्या शिल्पा शेट्टी या अभिनेत्रीने पूर्वी योगासनांवरील ध्वनीचित्रफितीही प्रकाशित केल्या होत्या.

      पतंजलीचे भारतीय योगशास्त्र, योगासने यांचा पाश्चिमात्य देशांतही 'योगा'पद्धतीचा म्हणून जाणीवपूर्वक अभ्यास केला जात आहे. 

       योगाभ्यास किंवा योगासने प्रशिक्षित शिक्षकांकडून शिकून त्यांच्या देखरेखीखालीच करावीत.          

सध्याच्या लॉकडाऊनच्या काळातील मिळालेल्या मोकळ्या वेळात अनेकांनी योगाभ्यासाला आवर्जून सुरुवात केली आहे.

       बी.के.एस.अय्यंगार हे योगाभ्यासाचं तंत्रशुद्ध शास्त्रशुद्ध शिक्षण देणाऱ्या महान शिक्षकाचं नाव आपल्याला माहीत असेलच. स्वतः अय्यंगार आता नाहीत, पण त्यांची योगासनशिक्षण संस्था पुण्यात कार्यरत आहे. बेल्लूर कृष्णमचारी सुंदरराज अय्यंगार यांना भारतसरकारने पद्मभूषण आणि पद्मविभूषण या पुरस्कारांनी सन्मानित केलं आहे.

      ' लाईट ऑन योग ' असे एक पुस्तक अय्यंगार यांनी पन्नासपंचावन्न वर्षांपूर्वी लिहिले आहे. या मूळ इंग्रजी पुस्तकाचा, मराठी भाषिकांसाठी अत्यंत उपयुक्त असा मराठी अनुवाद, राम पटवर्धन यांनी केला आहे.  योगदीपिका या नावाचे हे योगासनांवरील मराठी पुस्तक ओरिएंट लॉंगमन या प्रकाशन संस्थेनं प्रकाशित केलं आहे. प्रख्यात संगीतज्ञ यहुदी मेनुहिन या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत म्हणतात, ' शरीर-मनाने शुद्ध, चित्त आणि इच्छा यांची एकाग्रता साधलेला, सहजतेने आणि निष्पाप मनाने, वेदीवर अर्पण करण्यासाठी दग्ध आहुती नव्हे, तर स्वतःच्या जास्तीत जास्त सामर्थ्यानुसार उंचावलेले स्वतःचे व्यक्तिमत्वच घेऊन आलेल्या अशा माणसाचे जणू नवसाचे समर्पण म्हणजे श्री.अय्यंगारप्रणीत योग '.

      या पुस्तकात प्राणायाम,  नाडीशोधन, भस्रिका, कपालभाती, उड्डियानबंध, यासह 

दोनशेहून अधिक योगासनांची तपशीलवार माहिती, स्वतः अय्यंगार यांची योगासनांच्या प्रात्यक्षिकांची छायाचित्रे, योगसंबंधित शब्दांचे विस्तृत अर्थ, अशी अतिशय उत्तम माहिती सोप्या पद्धतीत समजावून सांगितली आहे. विविध रोगांवरील उपयुक्त आसने आणि सूचना, इशारे यांचा या सुमारे ३५० पानी पुस्तकात समावेश केलेला आहे.

      सर्वच योगप्रेमी, नवशिके यांना हे पुस्तक अतिशय मार्गदर्शक असे आहे. या पुस्तकाचा लॉकडाऊननंतर जरूर शोध घ्या आणि अभ्यासा. 

     शरीर स्वस्थ आणि निरोगी तर जीवनात सुखाची रेलचेल.

       

बेलवलकर गृहनिर्माण

१६ एप्रिल २०२०

पुस्तक परिचय १९

ऐसी अक्षरे : घेऊ वाचनातून आनंद

       ' शाळेत कुणीतरी सांगितलं होतं की, नाना पेठेत प्लेगचे उंदीर पडण्यास सुरुवात झाली आहे. वर्गातलं वातावरण ती बातमी ऐकून एकदम पालटलं होतं. नेहमीच्या शांत नि संथ जीवनात एक प्रकारचं चैतन्य निर्माण झालं. शाळेतून मी घरी आलो आणि पुस्तकं कोनाड्यात ठेवता ठेवताच एखादी आनंदाची बातमी सांगावी त्याप्रमाणे आईला ओरडून म्हटले, "प्लेगचे उंदीर पडायला लागले ग ss. आता बहुधा शाळेला सुट्टी मिळेल."....

       पुस्तक वाचता वाचताच डोळा लागला. डोळ्यांवर चष्मा आणि छातीवर पुस्तक तसंच असावं बहुधा. झोपेच्या अर्धवट ग्लानीत काहीतरी खस्सकन ओढल्याचं स्वप्नांत पाहिल्यासारखं वाटलंही असावं बहुधा! 

       सकाळी उठल्या उठल्याच शाब्दिक चकमकीला सुरुवात झाली. एकतर गेले तीन आठवडे कधी नव्हे तर आम्ही सारेच घरांत! 

     "उठा sss,  दहा वाजायला आलेत. टीव्ही लावा. काय वाढून ठेवलंय ते कळेल!" 

       ' ... सर्व देव नमस्कारम् केशवम् प्रतिगच्छति ' असे बारीक सारीक श्लोक लहानपणी अनेकवेळा कानांवर पडलेत. 'कुठल्याही देवतेला नमस्कार करा, तो केशवाला पोहोचतो.' हा त्याचा आम्हांला कळलेला अर्थ. आमच्या लग्नात गुरुजींनी म्हटलेल्या या श्लोकाचा आमच्या मंडळींनी बहुधा, 

' सर्वांवर काढायचा राग नवऱ्यावर काढला की तो राग इच्छिलेल्या त्या सर्वांना बरोब्बर  पोहोचतो!' असा काढला की काय कोण जाणे. 

       सकाळपासून सुरू झालेल्या  शाब्दिक चकमकी, लॉकडाऊन वाढल्यामुळे शाब्दिक लठ्ठालठ्ठीत रूपांतरीत झाल्या. आणि नेमकी अशावेळीच आम्ही कशी काय माती खाल्ली कोण जाणे! ...

       "... हं sss ..आलिया भोगासी असावे सादर " असं दुसरीकडे तोंड वळवून आम्ही म्हटलं. एखाद्या पट्टीच्या धनुर्धरासारखा आमच्या खात्यातला बाण, अंsss भात्यातला म्हटलं तर जास्त संयुक्तिक होईल, मंडळींवर सोडला. तो परतवताना असंख्य वाक्बाण आम्हांवर सोडत एवढं त्यांनी जर्जर करुन टाकलं की,  अखेर , "अहोss आम्ही या वाढवलेल्या लॉकडाऊनला उद्देशून बोललो." असा खुलासा करीत आम्हांला सपशेल माघार घ्यावी लागली. " मी काय आज ओळखते की काय तुम्हांला ...! " 

       नशीब रात्रीचं पुस्तक सापडलं आणि पानं उघडायला सुरुवात केली आणि सहज नजर पडली नेमक्या आवडीच्या मजकुरावर ...! 

       " ते काहीही असलं तरी कोवळ्या आणि मधुर स्त्रीसौंदर्याचं प्रतीक म्हणून मी हुजूरपागेला मानतो.लहानपणी तिथल्या अमूर्त सौंदर्यानं मला जे एकदा झपाटून टाकलं आहे, त्याचा अंमल उतरलेलाच नाही. माझ्या पूर्वीच्या पिढीतल्या लोकांना बालगंधर्व म्हातारे झाल्याची कल्पनादेखील दु:सह वाटे. हुजूरपागेबद्दलच्या माझ्या भावनाही तशाच आहेत. माझ्या मनातली ती हिरवळ आहे. सगळ्या शाळांमधल्या मुली आज जरी सारख्या असल्या तरी माझ्या मनातली हुजूरपागा वेगळीच आहे. एखादं सोनचाफ्याचं फूल बाटलीत घालून हवाबंद करावं त्याप्रमाणे माझ्या मनानं हुजूरपागा जपलेली आहे. तिला वार्धक्य येणार नाही. ती नेहमी हवीहवीशीच राहील." 

     हाच तो 'हुजूरपागेतल्या मुली' या खुसखुशीत लेखातला मजकूर. आणि वाचता वाचता चुकून तोंडातून सहजच, 

'सुख म्हणजे नक्की काय असतं? काय पुण्य असलं की ते घरबसल्या मिळतं' ... 

हे गाण्याचे शब्द बाहेर पडले अन् ..... 

"हां, हे घ्या गिळा!"

    मुकाटपणे पुढं आलेलं खाल्लं आणि दुसऱ्या लेखाकडे वळलो. अरे हां, सांगायचंच राह्यलं, हातात पुस्तक होतं, पुणेरी, लेखक श्री.ज.जोशी.

      पुढचा लेख वाचायला घेतला,  चार्मिंग स्त्री!...

      तुम्ही म्हणाल', ' फारच लंपट दिसताहेत हे!'  पण हा लेख वाचल्यावर तुम्हांला चार्मिंग स्त्री म्हणजे काय हे कळेल.

      मित्रांनो, श्री.ज.जोशी हे, 

'आनंदी गोपाळ ' या प्रसिद्ध कादंबरीचे लेखक. त्यांच्या अनेक कथा प्रसिद्ध आहेत. सुरुवातीच्या कांही काळात त्यांनी कांही वृत्तपत्रातून उत्तम ललित लिखाण केलं आहे. ऐसी अक्षरेच्या  वृत्तपत्र साहित्य विशेषांकात श्री.ज. जोशी यांच्या *पुणेरी* या ललित लेख संग्रहातील एक लेखही आम्ही घेतला होता.

     वाढवलेल्या लॉकडाऊनच्या काळात घरवालीनं काही चविष्ट खायला केलं असेल तर खाताखाता हेही खुसखुशीत साहित्य जरूर वाचा.

      आणि अगदी काssही काळजी करु नका, त्या दुष्ट कोरोनाची! कारण तुम्ही सारे घरांत आहात. उगाचच बाहेर पडण्याचं धारिष्ट्य तुम्ही करणार नाही. अर्रर्र, पुणेरी वाचायला सांगतोय आणि धारिष्ट्य हा शब्द आम्ही वापरतोय!! क्षमस्व. पुणेकर शिस्तप्रिय आहेत, हे काय आम्हांला माहीत नाही ? १ ते ४ च काय, पण सध्या पुणेकर दिवस रात्र घरातच पडून आहेत. चुकलं चुकलं घरात विश्रांती घेत आहेत. कोणी घरातून कामंही करतंय. तुमच्या सहनशीलतेला सलाम. कारण पुणेकरांनीच काय मुंबईकरांनीसुद्धा कोरोनाच्या परिस्थितीचं गांभीर्य नक्कीच ओळखलंय.

     शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवता वाढवता मनाची शक्ती सुद्धा अशी खुशखुशीत वाचनानं वाढवा. खूप शुभेच्छा ...

बेलवलकर गृहनिर्माण, पुणे

 १५ एप्रिल  २०२०

पुस्तक परिचय १८

ऐसी अक्षरे : महायुद्ध कोरोनाशी

दिवस १८ वा

    सारं जग आज कोरोना नावाच्या विषाणूच्या महाभयंकर उद्रेकानं भीषण संकटात सापडलंय. या विषाणूनं श्रीमंत गरीब, सुष्ट दुष्ट, आस्तिक नास्तिक, गोरा काळा, स्त्री पुरुष असा कोणताही भेद न ठेवता सर्वांना एकाच तागडीत टाकलंय.

     आज पंतप्रधानांनी जाहीर केलेला पहिला एकवीस दिवसांचा लॉकडाऊन संपतोय. कोरोनाशी चालू असलेलं महायुद्ध लवकरात लवकर संपावं ही प्रत्येकाचीच इच्छा आहे. 

    सध्या आपण रोजच आपापल्यापरीने आपापल्या देवाजवळ प्रार्थना करीत आहोत. अशा या अत्यंत बिकट काळात आठवतं ते, संत ज्ञानेश्वरांनी संपूर्ण मानवजातीसाठी मागितलेलं पसायदान..

      खरंतर प्रत्येक मराठी माणसानं ज्ञानेश्वरी एकदा तरी वाचावी. किमान, 

एकतरी ओवी अनुभवावी. 

      ज्ञानोबामाऊलीच्या गणेशाला मूर्तीरुप नाही. तर, अकार चरणयुगुल। उकार उदर विशाल। मकार महामंडल। मस्तकाकारें॥ हे तीन्ही एकवटले। तेथ शब्दब्रह्म कवळले।  ते मियां श्रीगुरुकृपा नमिलें। आदिबीज॥(अ.१, ज्ञाने.) या ओव्यांद्वारे  शब्दब्रह्मरुपी गणेशाचे स्मरण करावे.

      ऐसी अक्षरेचे संस्थापक कै.शरच्चंद्र बेलवलकर यांनी सध्याच्या पिढीला सहज समजेल अशा भाषेत ज्ञानेश्वरीतल्या तेरा अध्यायांतील प्रत्येक ओवीचं सुलभीकरण केलं होतं. काही कारणानं ते पूर्ण होऊ शकलं नाही. ज्ञानेश्वरीतल्या ६ व्या अध्यायातील, *माझा मराठाचि बोलु कौतुके। परि अमृतातेंहि पैजासी जिंकें। ऐसी अक्षरे रसिके। मेळवीन॥* या १४व्या ओवीतील ध्येय डोळ्यांसमोर ठेवूनच ऐसी अक्षरेचा उपक्रम सुरू झाला.

       ज्ञानेश्वरीच्या अठराव्या अध्यायाच्या अखेरीस माउलींनी आपल्या सद्गुरुंना अत्यंत प्रासादिक शब्दांत पसायदान मागितलं. पसायदान म्हणजे प्रसाद मागितला. प्रत्येक मराठी व्यक्तीनं हे पसायदान वाचावं, समजून घ्यावं, जे फारसं अवघड नाही, स्मरणात ठेवावं. शक्य असल्यास घरीं आपल्या सर्व कुटुंबियांसमवेत आवर्जून म्हणावं. त्यातल्या अर्थावर मन केंद्रित करावं. 

    

आतां विश्वात्मकें देवे। येणें  वाग्यज्ञे तोषावें।तोषोनि मज द्यावे। पसायदान हें॥ जे खळांची व्यंकटी सांडो। तया सत्कर्मी रती  वाढो। भूतां परस्परे पडो। मैत्र जीवाचें॥ दुरितांचे तिमिर जावो। विश्व स्वधर्मसूर्ये पाहो। जो जे वांछील तो ते लाहो। प्राणिजात॥ वर्षत सकळ मंगळी।ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी। अनवरत भूमंडळी। भेटतु भूतां॥ चलां कल्पतरुंचे आरव। चेतनाचिंतामणीचें गांव। बोलते जे अर्णव। पीयूषाचे॥ चंद्रमे जे अलांछन। मार्तंड जे तापहीन। ते सर्वांही सदा सज्जन। सोयरे होतु॥ किंबहुना सर्व सुखी। पूर्ण होऊनि तिहीं लोकीं। भजिजो आदिपुरुखी ।अखंडित॥ आणि ग्रंथोपजीविये।विशेषी लोकी इये। दृष्टादृष्टविजये। होआवें जी॥येथ म्हणे श्रीविश्वेशरावो। हा होईल दानपसावो। येणे वरे ज्ञानदेवो। सुखिया जाला॥

 

     मित्रांनो, महाभारताचे युद्ध अठरा दिवस चालले. याच युद्धप्रसंगी गळाठून गेलेल्या अर्जुनाला भगवंतांनी गीता सांगितली, आणि अर्जुनाने महायुद्धाला सामोरं जात विजय मिळवला. 

       या भगवतगीतेचे अध्याय अठरा. ज्ञानेश्वरीचेही अध्याय अठरा. ऐसी अक्षरेच्या या अठरा दिवसांच्या महायज्ञाला अठरा दिवस आज पूर्ण झाले. अजून असंख्य पुस्तकं सुचवता येतील.   

     या यज्ञाची सांगता करतांना हात जोडोनी नम्र विनंती, दर्जेदार साहित्य वाचन करा. कुणाच्याही संगतीत असतांना चार फुटांचे अंतर ठेवा. वारंवार सांगितलेल्या सूचना पाळा. स्वतःची आणि इतरांची काळजी घ्या.

    तुम्हां सर्वांसाठी मनोमन प्रार्थना, " घरीं आहातच, म्हणून तुमचं, तुमच्या कुटुंबियांचं शरीरस्वास्थ्य, मन:स्वास्थ्य सदैव उत्तमच राहो."

 

बेलवलकर गृहनिर्माण

॥ मिती चैत्र कृ.७ शके १९४२॥ 

 १४ एप्रिल २०२०

( ऐसी अक्षरे : घेऊ वाचनातून  आनंद -- उद्यापासून ...)

पुस्तक परिचय १७

ऐसी अक्षरे : महायुद्ध कोरोनाशी

दिवस १७ वा

       सध्या यत्र तत्र सर्वत्र जुन्या आठवणी उफाळून वरती येऊ पाहताहेत. साठच्या दशकातील सुंदर गाणी, त्यावर केलेल्या छोट्या चित्रफिती मित्र पाठवताहेत. बहुतेकांची जुनी छायाचित्रे व्हॉट्सएपवर दिसायला लागली आहेत.      

      अस्मादिकांनीसुद्धा जुन्या छायाचित्रांचा शोध व्हॉट्सएपवर शेअर करण्यासाठी घेतला. एक छायाचित्र खूपच जुनं होतं. हसरं मूल. नुकतंच पालथं पडायला लागलेलं. पण किंतु परंतु शेअर करण्याचं धाडस नाही केलं. का काय विचारता ? विवस्त्र होतं !!! 

असो. विनोद सोडा. 

     सगळेच सध्या जुन्या काळाचा स्मरणरंजनाचा आनंद घेताहेत. मग आम्ही का मागं राहावं ? जुनं ते सोनं म्हणतात ना. म्हणून आम्ही चांगलं पंधरा सोळाशे वर्षापूर्वीचं काही साहित्य मिळतंय का त्याचा शोध घेण्यास सुरुवात केली. हयगय नाही.

      एवढ्या जुन्या काळातलं म्हणजे संस्कृतमधलं साहित्यच असायचं. तसं ऐकलं होतं कीं मराठीतलं दुर्गासप्तशती दोन हजार वर्षांपूर्वी लिहिलं गेलंय. पण ते सारं धार्मिक. मग इतर कांही मराठीतलं असेल तर शोधाशोध करावी म्हटलं तर सध्या लॉकडाऊन ! कुठं जाऊन शोधणार? मग विचार करता करता नाव आठवलं कीं काहीतरी आपल्याकडे वेगळंच साहित्य आहे.  

*महाकविकुलगुरू कालिदासचं..!*

      कुमारसम्भव, रघुवंश ही महाकाव्ये, ऋतुसहार, मेघदूत ही खंडकाव्ये, अभिज्ञान शाकुंतलम्, मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम् ही नाटके कालिदासाने लिहिलेली. पण हे सारं तर संस्कृतमध्ये ! 

       शालांत परीक्षेपर्यंत संस्कृतचा अभ्यास केला. पुढे खंडित झाला. होणारच ना ! आम्ही कुठे विद्वान-पंडित ? 

      तीनचार वर्षांपूर्वी एका ऐसी अक्षरेप्रेमी वाचकानं एका पुस्तकाची झेरॉक्स प्रत आणून दिली होती. आणि आज अगदी योगायोगानं पुस्तकसंग्रहातून हाती आली.

'कविकुलगुरू कालिदासविरचित मेघदूताचा मराठी पद्यानुवाद (मुक्तामाला)

 लेखक : शेषराव गोविंद जोशी

       साधारण साठच्या दशकातल्या या पुस्तकाची ही ३०-३१पानांची छायाप्रत! 

       मेघदूत : हिमालयातील एका यक्ष आणि यक्षिणीच्या प्रेमावर कालिदासानं लिहिलेलं खंडकाव्य. 

     मूळ संस्कृत काव्य मंदाक्रांता वृत्तामध्ये आहे. मराठी पद्यानुवाद शार्दूलविक्रिडित, पृथ्वी, दिंडी वृतांत आहे. एखाद्या जुन्या ग्रंथालयातच हे पुस्तक शोधावं लागेल. पूर्वमेघ आणि उत्तरमेघ अशा दोन भागात अनुक्रमे ७० आणि ५८ श्लोक. यातले कांही निवडक श्लोक वाचकांसाठी इथे देतो. जेंव्हाकेव्हा पुस्तक मिळेल तेव्हा जरूर वाचावे. 

  पृथ्वी :

  मनांत मग आठवी विरहिणी प्रिया सुंदरी। 

  तिला विरहव्याकुला करिति श्रावणाच्या सरी॥ 

  तनू त्यजिल कीं भयें कुशल वृत्त द्याया तिला। 

  विचार करुनी घना चतुर दूत तो कल्पिला॥६॥ पूर्वमेघ ..

  बसूनि पवनावरी वरिवरीहि जाशी जरी। 

   करें अलक सारुनी तुजसि लक्षिती सुंदरी॥ 

   सखा तुजसि कल्पुनी मधुर भाव चित्तीं धरी। 

   घरींचि परतेल कीं रमणमूर्ति गेली दुरी॥११॥ पूर्वमेघ  ..

    शार्दूलविक्रिडित:

   जाशी शीघ्रगती दिसेल तुजला माझी प्रिया संप्रती। 

   बोटाने दिन दीन ती गणि सती झाली कृशा जी अती। 

   आशेच्यावरि जीवना जगविते ती कोमलांगी घना। 

   आशाबन्धचि अंगना विरहिणी आधार कीं जीवना॥१५॥ पूर्वमेघ ..

   तन्वंगी नवयौवना कृशकटी बिंबाधरा सुंदरी। 

   नाभीची सुषमा विलोलनयना भ्याल्या मृगीच्यापरी॥ 

   श्रोणीभारवशा मदालसगती दंतावली साजिरी। 

   ईषन्नम्र तनू उरोजविभवें आद्या कृती कीं खरी॥२४॥ उत्तरमेघ ...

    मित्रांनो, हे जरूर का वाचावं, तर सांप्रतकाळी कोणीही अस्मादिकांसारखा ट ला ट, फ ला फ जोडून कविता तयार करून पोस्ट करुन, मला कवी म्हणा असं ओरडत असतो. पण हे काव्य पहा ना. संस्कृत काव्याचा अनुवाद, तोही वृतांत ! लेखक महाशयांनी किती परिश्रमपूर्वक हे काम केलं असेल याची कल्पना यावी, म्हणून वरील चार श्लोक वाचायला दिलेत. 

    सध्या वेळ आहे तर जाणून घ्या ना मराठीतलं हे सौंदर्य.

    

    घरीच रहा, ' राहिले रे दूर घर माझे ' अशी म्हणायची वेळ येऊ नये म्हणून....

बेलवलकर गृहनिर्माण

 १३ एप्रिल २०२०

पुस्तक परिचय १६

ऐसी अक्षरे : महायुद्ध कोरोनाशी

दिवस १६ वा

       पाह्यलंत, लॉकडाऊन जाहीर केल्यावर दोन आठवडे केव्हा उलटून गेले ते कळलंही नाही. हां, आता १४ एप्रिलनंतर लॉकडाऊनचा मुक्काम आणखी वाढणार असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. ' अरे देवा !!! '  असा उसासा टाकला आणि तेवढ्यात किशोरकुमारच्या एका जुन्या गाण्याची व्हिडिओ क्लिप व्हॉट्सएपवर, एका स्पेशल कॉमेंटसह मित्रानं फॉरवर्ड केली. आपला आशावाद किती प्रखर असतो, त्याचं उदाहरण दाखवणारी कॉमेंट..

"लॉकडाउन जब खत्म होगा उसके बाद बजनेवाला पहला गाना " ही ती स्पेशल कॉमेंट.

आणि क्लिपमधलं गाणं ..

"अरे भाई निकलके आ घरसे आ घरसे 

 अरे भाई निकलके आ घरसे आ घरसे 

  दुनियाकी रौनक देख फिरसे, अजी देख फिरसे .."

       आधी टीव्ही बंद केला आणि  खट्याळ किशोरकुमारच्या आवाजातलं आणि पडद्यावरचं त्याचं स्फूर्तीदायक असलेल्या वैशिष्ट्यपूर्ण शैलीतलं मिश्किल ठुमकत गायलेलं, मन प्रसन्न करणारं हे गाणं आधी ऐकून घेतलं. चित्तवृत्ती उल्हसित झाल्या. 

     हातातलं पॉकेटसाईज छोटं पुस्तक पुन्हा उघडलं. 

     खलील जिब्रान या मूळ लेबाननला जन्मलेल्या परंतु नंतर अमेरिकेत स्थायिक झालेल्या तत्ववेत्ता, साहित्यकार आणि चित्रकार असलेल्या लेखकाचं, श्रीपाद जोशी यांनी मराठीत अनुवादीत केलेलं *बंडखोर आत्मे* हे पुस्तक बऱ्याच दिवसांपूर्वी विकत घेतलं होतं. या लॉकडाऊनच्या काळात त्याच्या वाचनाचा योग होता म्हणायचं! प्रस्तावना वाचल्यावर अर्थातच कुतूहल जागं झालं आणि बघता बघता, ' गुलबदन ', ' नववधू ', 'थडग्यांचा आक्रोश ' या कथा झटपट वाचूनही झाल्या.

     खलील जिब्रान - १८८३ ते १९३१. जीवन आणि जीवनातील सारे कर्म हाच त्याचा धर्म होता. तो म्हणतो, ' The Church is within you. You yourself are your priest. All that is worthwhile is a free spirit.' 

    ' व्यक्तीच्या जीवनप्रेरणा जितक्या उत्कट आणि प्रामाणिक बनत जातील तितके व्यक्तीचे व्यक्तित्व कमी होत जाते आणि ती विश्वमय होऊ लागते. व्यक्तीला विश्वमय बनविणाऱ्या या प्रेरणा खलील जिब्रानच्या भाषेत सांगायच्या तर ' Faith, love and work ' या होत.

     जिब्रानने गुलबदनमध्ये रंगवलेली स्त्री म्हणते, ' परंतु मी उठले. स्त्रीजातीच्या या मूर्खपणातून मी स्वतःला सोडवून घेतलं.मी माझ्या पंखांना दुर्बलतेच्या नि गुलामीच्या पाशांतून मुक्त केलं; आणि प्रीतीच्या नि स्वातंत्र्याच्या वातावरणात मी विहार करु लागले.आता मी सच्चरित्र आणि शीलवान आहे ...' 

     ' थडग्यांचा आक्रोश ', मध्ये जिब्रान अमीराच्या न्यायव्यवस्थेवर बोलतो. 

      ' तीन माणसांना तुरुंगाने गुन्हेगार ठरविले, कारण ते दुर्बळ होते; आणि कायद्याने त्यांना यमसदनी पाठविले, कारण तो बलवान होता ...एका माणसाने दुसऱ्या माणसाचा खून केला म्हणून तो खुनी ठरला; परंतु जेव्हा अमीराने खुनी इसमाचा खून करविला तेव्हा तो न्यायाचा पुतळा समजला गेला ! ' 

     खलील जिब्रानच्या कथा समाजातल्या बंडखोर आत्म्यांचं मनोगत आपल्याला ऐकवून सुन्न करतात.

     वाचकमित्रांनो, वाचन आपल्याला खूप आनंद देतं, समृद्ध करतं. जे वाचाल ते उत्तम वाचा. जे आपल्याला अंतर्मुख करेल. मनन चिंतन करायला भाग पाडेल. यापरीस आणखी काय सांगणार ... ? 

    अरे हो ... 

    लॉकडाऊन संपल्यावर पहिलं गाणं ऐकाच ऐका ...

' अरे भाई निकलके आ घरसे, 

  दुनियाकी रौनक देख फिरसे ..

पण सध्या मात्र, घरीच थांबा, आपली, आपल्या कुटुंबीयांची आणि साऱ्या देशाची काळजी घ्या..शुभेच्छा ...

         

बेलवलकर गृहनिर्माण

 १२ एप्रिल २०२०

....

पुस्तक परिचय १५

ऐसी अक्षरे : महायुद्ध कोरोनाशी

दिवस १५ वा

 

      हातात रिमोट घेऊन मराठी आणि हिंदी दोन्ही भाषेतल्या वाहिन्यांवर बातम्या अथवा अन्य कार्यक्रम बघता बघता कंटाळून गेलो असता, समोरच्या टीव्ही वाहिनीवर आयफेल टॉवरची छबी  झळकली. आता हा टॉवर म्हणजे कांही एखादी चालती बोलती व्यक्ती नाही. पण, आज या टॉवरच्या छबीकडे बघताना का कुणास ठाऊक हा टॉवर अगदीच उदास एकांडा वाटला. कदाचित कोणीही आपल्यासारख्या जगतविख्यात मनोऱ्याला ढुंकूनही पाहात नसल्याची खंत वाटत असावी त्याला. अहंकार एवढा असला तरी, मान वेळावून पाहणे त्याला शक्य नसले तरी समोरुन त्याला कोणीही उत्साही पर्यटक दिसत नसल्याने बिचारा टॉवर उदास भासला. कोण येणार ना त्याला पाह्यला ?         

      फ्रान्स-नेपोलियनच्या विजयी इतिहासाची वैभवी प्रगत परंपरा लाभलेल्या या देशावर सध्या कोरोना नावाच्या विलक्षण क्रूर विषाणूनं असा काही हल्ला केलाय की या महामारीनं आज फ्रान्सला हतबुद्ध करुन ठेवलंय. हाती प्रचंड साधनं, सामग्री, प्रगत विज्ञान असं सारं असूनही या न दिसणाऱ्या राक्षसी विषाणूचा अक्राळविक्राळ विळखा अवघ्या फ्रान्सभोवती  पडलाय. हजारों फ्रेंच त्याच्या भक्ष्यस्थानी पडलेत! आणि याच्या कित्येक पटीनं याच्या संसर्गानं इस्पितळात जीवनमरणाचा संघर्ष करताहेत! 

     हा तोच का देश जिथं *Paris* नावाचं सर्वांवर भुरळ घालणारं अतिनवलाईचं जगाला मोहवून टाकणारं राजधानीचं शहर आहे ? 

      असें एकामागोमाग एक विचार मनात येत असतानाच व्हॉट्सएप नावाच्या मीडियावर एक प्रेरणा देणारा नेपोलियन बोनापार्टचा म्हणून आलेला संदेश मित्राकडून आला. 

      *नेपोलियन*..., अशक्य हा शब्दच ज्याच्या शब्दकोषात नाही असा फ्रान्सचा दिग्विजयी सेनानी.

या व्हॉट्सएप संदेशाचा गोषवारा असा ...

     ' आल्प्स पर्वत पार करण्याचा प्रयत्न ज्यांनी कुणी केला, ते कुणीच जिवंत परत आले नाहीत ' असे एका म्हातारीने नेपोलियनला सांगताच, ' चला रे सैनिकांनो, तुम्हांला आल्प्सच्या पायथ्याशी घेऊन जातो. पर्वत पाहून नंतर ठरवा आपण पुढे जायचे की नाही. जर तुम्ही नाही म्हणालात तर आपण मागे फिरू!' असे घाबरलेल्या सैनिकांना सांगताच, सारेच सैन्य उत्साहाने आपल्या नेपोलियन नावाच्या सेनानीच्या मागे निघाले.

    अनेक योजने, अनेक टेकड्या,  पर्वतशिखरे पार करीत सैन्य एका ठिकाणी आले, तेव्हा, नेपोलियनला विचारण्यात आले, 'अजून किती पुढे जायचेय ? '  नेपोलियनने उत्तर दिले, 'आल्प्स आपण कधीच पार केलाय....!' 

    कोरोना, लॉकडाऊन, यावरील भीषण बातम्यांचे सावट या  'आल्प्स' सारखेच आहे जणू!  यावर सहज मात करता येईल....' 

    खरंच ना. पुढच्या कांही दिवसांनंतर आपणही कदाचित असंच म्हणू ...

' संपली बुवा ही सक्तीची गृहबंदी.'  ' गेलं बाई ते एकदाचं कोरोना नावाचं भूत ! कळलंही नाही कसे निघून गेले ते खडतर दिवस !' 

    या व्हॉट्सएपवरील संदेशाच्या विचारातच पुस्तकाचं कपाट उघडलं. योगायोग पहा, ' हातात पुस्तक आलं, म.श्री.दीक्षितलिखित नेपोलियन चरित्र.' 

      नेहमीच्या सवयीनुसार पुस्तक वाचायला सुरुवात करण्याआधी चाळायला सुरुवात केली. सामान्यतः एखाद्या थोर  व्यक्तीचं एखादं सर्वसामान्यांना परिचित असलेलं संदेश देणारं वाक्य कुठे येतंय त्याचा पहिला शोध घेतला जातो. आम्ही तेच केलं.

    ' ..... लोदीच्या विजयाला नेपोलियनच्या जीवनात असाधारण महत्व आहे. या धाडसी विजयामुळे साऱ्या युरोपात त्याचे नाव झाले. फ्रेंच सैन्यावर या विजयाची अशी विलक्षण छाप पडली की, ते त्याला ' लिटल् कॉर्पोरल ' या लाडक्या नावाने संबोधून त्याचा जयजयकार करु लागले. बंदुकांच्या आणि तोफांच्या अग्निवर्षावात पुलावर घुसण्यापूर्वी *'Impossible- that word is not French '* हे मंत्रवाक्य तो सहज बोलून गेला होता.' 

     आपल्या छोट्याश्या मनोगतात लेखक *म.श्री.दीक्षित* म्हणतात, "जगातील जवळपास सर्व भाषांमध्ये नेपोलियनची चरित्रे लिहिली गेली, यातच जग जिंकू पाहणाऱ्या या महापुरुषाची योग्यता दिसून येते. शौर्य, धैर्य, महत्वाकांक्षा अंगी बाणलेल्या या मातृप्रेमी पुरुषाचे चरित्र माझ्या वाचनात आल्यावर मी भारावून गेलो. रगेल आणि रंगेल या दोन विशेषणांत त्याचे वर्णन करता येईल." 

      मंडळी, पुस्तक वाचायला सुरूवात करण्यासाठी एवढी माहिती पुरेशी आहे. पुस्तकात आल्प्स पर्वत संदर्भातील उपरोक्त माहिती आहे किंवा नाही हे पुस्तक पूर्ण वाचल्याशिवाय कळणार नाही. पण नेपोलियनच्या नावाने आलेला हा व्हॉट्सएप संदेश तूर्त तरी आपणा सर्वांना एक आशादायी प्रेरणा देतो हे नक्की.

     जाता जाता मराठी चित्रपटातले दोन गाणी आठवली.

१. घर हीच राजधानी, 

नाही उणे कशाचे...

२. घरांत हसरे तारे असता, पाहू कशाला नभाकडे ...

' तुम्हां सर्वांचं शरीरस्वास्थ्य आणि मन:स्वास्थ्य उत्तम राहो, या सदिच्छा ..

बेलवलकर गृहनिर्माण

 ११ एप्रिल २०२०